باغ سبزعشق کاو بی منتهاست
جز غم و شادی در آن بس ميوه هاست
عاشقی زين هردو حالت برتر است
بی بهار و بی خزان سبز و تر است

قبل از اين که وارد اين بحث بشويم ، ببينيم که عشق چيست و ازدواج کدام است و يا به چه معناست . درصورتی که فهم درستی از عشق و ازدواج به عنوان دو تجربه انسانی نداشته باشيم ، رابطه عشق وازدواج برای ما جا نمی افتد. شايد باشند دوستانی که معتقد باشند عشق « تجربه » نيست . پس بايد بدانيم چه هست و يا چه نيست ! درواقع بايد از سطح مفاهيم عبور کنيم . از عشق های آبکی يا شبه عشق ها بگذريم  . از احساس های حقارت و بي کسی ، تنهايی ، نفرت و محروميت که منجر به احساسی مشابه عشق می شود درگذريم . بسياری از ما خواسته های عرفی و سنتی را به عالم بيرون فرافکنی می کنند و به تصور عشق به دنبال آن می روند و سرانجام نيز با بن بست روبرو می شوند. از اين رو لازم است که واقعيت هر پديده را در ورای ظاهر آن جست وجو کنيم . نگران نباشيم که با کشف واقعيت ها ، رؤياهای ما در هم بريزد. جنگ اول بهتر از صلح آخر! است .

هرچه گويم عشق را شرح و بيان
چون به عشق آيم خجل باشم ازآن

نخست بايد بدانيم « عشق يعنی چه ؟ » ما که اين همه از عشق حرف می زنيم و به دنبال آن هستيم ، دنبال چه هستيم ؟ آيا عشق در تجربه انسانی می گنجد ؟ آيا عشق قابل لمس است ؟ آيا ما وابستگی ، دلبستگی ، اتکاء ، نياز به محبت يعنی مهرطلبی و نياز های ديگر خود را به شکل عشق نمی بينيم و يا آنها را به جای عشق نمی گذاريم ؟ آيا واقعا عشق وجود دارد ؟ شکل و شمايلش چگونه است  ؟ درصورتی که وجود دارد ،  آيا با دوام است يا از بين می رود ؟ رابطه عشق و تصوير ذهنی چيست ؟ آيا بين دوست داشتن و عاشق بودن فرق است ؟ آيا عشق تصويری ذهنی ويا مجازی است ؟ واقعيت هم دارد ؟ ويژگی های دوست داشتن چيست ؟ ويژگی های عشق کدام است ؟ آيا بين عشق و دوست داشتن رابطه ای هست ؟ مولوی که دراين باره تأمل های ژرف دارد  چه می گويد ؟ تمثيل های مولوی درباره عشق کدام است ؟ آيا عشق بهانه ای برای تداوم رابطه نيست ؟ آيا عشق بيشتر به رؤيا نمی ماند ؟ بيشتر بهانه ای برای گرويدن به ديگران نيست ؟ آيا بايد منتظر عاشق شدن بود يا به ترتيب ديگری بايد جفت خود را پيدا کرد ؟ آيا فطرت انسان با ازدواج موافق است ؟ يا براثر ضرورت و اجبار بايد تن به ازدواج داد ؟ واين که درپايان آيا  ازدواج هدف است يا وسيله؟

از کجا شروع کنيم ؟

آنکه او بسته ی غم وخنده بود
او بدين دو عاريت زنده بود
دل که او بسته ی غم و خنديدن است
تو مگو او لايق آن ديدن است

از اينجا شروع کنيم که عشق يعنی چه ؟ يا اين که عشق چه هست ؟ شايد بتوان عشق را تعريف کرد. ولی اين تعريف برای هيچ کس  مفيد و روشن کننده نيست . قالبی می شود که همه دوست دارند به طور ساختگی در آن فرو بروند. چون عشق در عالم تجربه نمی گنجد. هريک از ما تصوير ذهنی خاصی از عشق داريم ، يا می خواهيم که داشته باشيم . انسان عاشق به حالت های خود مشعر و آگاه نيست . می توان گفت که بی اختيار است . همين بی اختياری در عشق است که آن را از بقيه امور تجربی و محاسبه ای جدا می کند. پس بهتر است ابتدا از يک روش سلبی استفاده کنيم و ببينيم « عشق چه نيست ؟! »اين طور بهتر نيست ؟  
بدون شک عشق نفرت نيست . کينه و حسادت نيست . انتقام جويی نيست . ترس و اضطراب نيست . دوست داشتن براساس منافع نيست . محاسبه و سوداگری نيست . عشق وابستگی نيست . خودباختگی نيست . هم هويتی با معشوق نيست . هم آوازی با معشوق نيست . همراهی ساختگی با معشوق نيست . وسيله ای برای جبران عقده های درونی ما نيست. وسيله ای برای به دست آوردن معشوق و دربند کردن او  نيست . يا ابزاری برای به دست آوردن موقعيت و فرصت نيست . عشق در پی هيچ چيز نيست .

عشق آن شعله است کاو چون برفروخت
هرچه غيراز عشق باشد جمله سوخت

درصورتی که همه اينها را کنار بگذاريم چهره تابناک عشق پيدا می شود. عشق امری در ورای همه اين ابتلائات بشری است . حالتی و احساسی که آدمی را هميشه در شور و هيجان نگه می دارد. عشق خواهان ايثار است . خواهان پاک باختگی است . خواهان وانهادن همه چيز است جز معشوق . عشق همواره انسان  را در حالتی از بی تابی نگه می دارد. درحالتی از بی قراری نگه می دارد. چشم او را به روی جهان می بندد جز معشوق ! در نتيجه در عشق حساب  و کتاب نيست . عشق شيفتگی مفرط است، ولی شيفتگی هم نيست  . توجه مفرط است و توجه هم نيست . مشاهده مفرط است و مشاهده هم نيست  . ايثار مفرط است و ايثار هم نيست .

عاشقان اندر عدم خيمه زدند
چون عدم يکرنگ و نفس واحدند

عشق حالتی است که در آن ما به ازاء نيست . درعشق انتظار و توقع نيست . عاشق فقط دست دهنده دارد. منتظر مابه ازاء و دريافت عوض نيست . از معشوق پراست . جز معشوق چيزی را نمی بيند و چيزی را حس نمی کند. به عوالم مولوی در ارتباط با شمس نگاه کنيد . جلوه های عشق را در آن می بينيد. مولوی دررابطه با شمس چيزی نمی خواهد. حتی ديوان کبير عزليات خود را به نام شمس می سرايد. عاشق خود باخته معشوق است . خود را در پای معشوق می ريزد. می بازد. حتی می توانيم به سهو بگوييم که خود را فراموش می کند. عاشق در پی سود و زيان نيست . آنکه در عوالم عشق پران است بر عوالم خود مشعر نيست . ازاين رو کجا می توانيم از عشق تعريفی بدست بدهيم .

عاشقان را کار نبود با وجود
عاشقان را هست بی سرمايه سود

دنيای عشق با دنياهای ديگر متفاوت است . درک اين دنيا ممکن نيست . فهم دنيای عشق  ناممکن است . عشق از آن عالم هوشياری و آگاهی نيست . با اين توصيف اکنون از خود می پرسيم : « آيا خودفراموشی يا « بی خودی » در ازدواج مفيد است ؟ »... از اينجاست که اين پرسش سرباز می کند .

خودفراموشی و بی خودی در  ازدواج !
« خود فراموشی» يعنی خود را ،  شخصيت خود را ، هويت خود را فراموش کردن يا در پای معشوق ريختن . خوب! آيا چنين ازدواج و چنين رابطه ای دوام پيدا می کند ؟ بايد بگويم: نه! دوامی نخواهد داشت. همچنان که رابطه شمس و مولوی دوامی نداشت. اطرافيان که همه درگير مسايل شخصی و هويتی و ارزشی بودند، نگذاشتند که رابطه آن دو دوام کند. حتی نقشه قتل شمس را کشيدند. تازه ، مولوی و شمس هردو به درجات متعالی از وجود رسيده بودند که برای همه دست نمی دهد. انسان های پسيکولوژيک با مرادهای خويش هم هويت می شوند. درنتيجه نمی گذارند وی آرام بماند و يا به راه خود برود. در مسير عاشقانه وی دخل و تصرف می کنند. بنابراين هرگز نمی توان به طور انتزاعی به پديده های اطراف نگاه کرد. بايد ديد کلی داشت .

عقل جزوی عقل را بدنام کرد
کام دنيا مرد را بی کام کرد

هر « رابطه » نياز به هوشياری وتوجه دو سويه دارد. در عشق، توجه و هوشياری غايب است . عشق با عقل کار ندارد ، با هوشياری رابطه ندارد. عشق با احساس و شور وهيجان کور کار دارد. می گويم « کور» چون عشق  به صرافت بينايی نيست . عشق چشم و گوش را کور می کند. وقتی « خود » فراموش می شود، انسان به اوج تعالی و شکوهش می رسد؛ ولی اين حالت تضمين کننده دوام رابطه مشترک يا عاشقانه نيست. چرا که در عشق، نيازهای اجتماعی و فردی و خانوادگی لحاظ نمی شود. عشق رو به لاابالي گری دارد نه تعقل و حسابگری . وقتی زن يا مردی با عشق ازدواج کنند ، درصورتی که تصويری ذهنی از عشق داشته باشند ، دوام رابطه به خطر می افتد . چرا که « رابطه » سر در نيازهای واقعی انسان دارد؛ درصورتی که عشق پاسخ به نيازهای واقعی انسان نمی دهد. عشق به بخشی از انسان تعلق دارد که اجتماعی نيست . فردی نيست . کهکشانی يا آسمانی است . رؤيايی است . وقتی هم که وابستگی های ذهنی انسان که ناشی از احساس تنهايی آدمی است به صورت عشق جلوه کند، خيلی زود زايل می شود و چهره تنهايی و بي کسی و درماندگی عاشق آشکار می شود و رابطه به ضد آن برمی گردد. ضمن اين که انسان از اساس موجودی متغير و پيچيده است . حالت های يکسان و يکنواخت ندارد. نگاهش به خود و پيرامون خود ثابت نيست . همچنان که خودش ثابت نيست .

موج لشکرهای احوالم ببين
هريکی با ديگری درجنگ وکين

مولوی غزلی دارد در مثنوی که حکايت از روحيه وی دارد. اين غزل زبان حال همه ماست . چند بيت آن را با هم مرور می کنيم که از صد کتاب برای ما گويا تر و مفيدتر است :

چه کسم من ؟ چه کسم من ؟ که بسی وسوسه مندم
گه ازاين سوی کشندم ، گه از آن سوی کشندم
مگر استاره چرخم ؟ که ز برجی سوی برجی
به نحوسيش بگريم ، به سعوديش بخندم
نفسی آتش سوزان ، نفسی سيل گريزان
زچه اصلم ؟ زچه فصلم ؟ به چه بازار خرندم ؟
نفسی همره ماهم ، نفسی مست الهم
نفسی يوسف چاهم ، نفسی جمله گزندم
نفسی رهزن وغولم ، نفسی تند وملولم
نفسی زين دو برونم ، که برآن بام بلندم  

پس ازدواج مقوله ديگری است . يک رابطه است . رابطه ای عاشقانه ؟ حسابگرانه ؟ حقوقی ؟ انسانی ؟ رابطه مالی ؟ رابطه احساسی ؟  ازدواج چه نوع رابطه ای است ؟ آيا چنين رابطه ای خيالی است يا واقعی ؟ ساختگی است يا طبيعی ؟ آيا انسان به جفت احتياج دارد ؟ آيا وجود آدمی تنوع طلب است ؟ آيا انسان به اجبار بايد با يک تن سر کند ؟ ... پاسخ همه اينها به تعمق ژرف در ذات انسان و متن جامعه برمی گردد.

چندان بريز باده ، کز خود شوم پياده
کاندر خودی و هستی، غير تعب نباشد

ازدواج برای ما هدف است ، در صورتی که ازدواج وسيله ای بيش نيست . ازدواج نوعی معامله و داد وستد است. عشق مخل ازدواج است . عشق را در ازدواج نمی توان مصرف کرد. تفاهم و سازش و دوست داشتن و محبت ورزيدن و گذشت و ايثار و دلبستگی را می توان در ازدواج به کار گرفت، ولی عشق را نه ! عشق ناشی از آزادی است و خود، مبشر آزادی و رهايی است. درصورتی که ازدواج در برابر آن قرار می گيرد. تعهدی است که محدوديت و بند می آورد. هرچند همه ما در ازدواج جر می زنيم ! ولی طبع ازدواج اين است .

آيا ازدواج نمی تواند يک رابطه عاشقانه باشد ؟
ازدواج يک رابطه حقوقی است که برای هر دو طرف تعهد می آورد و پس از شکل گرفتن يک رابطه احساسی و يا رابطه ای انسانی و قابل تحمل  بين دو جنس زن و مرد برقرار می شود. ازدواج وسيله است و هدف نيست. گرچه بسياری از دختران ما  به آن به صورت هدف نگاه می کنند.  
به گمان من ازدواج مخل عشق است . هر گونه تعهدی مخل عشق است . عشق آزاد کننده است نه تعهدآورنده . پس عشق را از ازدواج جدا کنيم . دراين صورت در ازدواج، دو عنصر حقوقی و احساسی وجود دارد. چون ازدواج بايد يک رابطه با دوام باشد ، بايد عنصر تناسب هم در رابطه وجود داشته باشد. تناسب يک ويژگی ذهنی است . تناسب فيزيکی البته مهم است. ولی تناسب احساسی هم به جای خود مهم است و می تواند محاسبه های عقلانی را در رابطه برهم بريزد. ما از موارد استثناء درمی گذريم . ابتدا دو نفر همديگر را از نظر ظاهری می پسندند و بعد نوعی رابطه عاطفی واحساسی بين آن دو برقرار می شود و سپس به فکر زندگی مشترک و يا ازدواج می افتند. چرا که انسان به دنبال ارضای نيازهای جنسی خويش است . درثانی می خواهد تنهايی های خويش را نيز با ديگری تقسيم و سهيم باشد.
درصورتی که صرف ارضای نيازهای جنسی منجر به رابطه زناشويی بشود ، مشکل از همان لحظه اول بروز می کند.  از اينجا البته حسابگری بين زن و مرد آغاز می شود. نوعی زيرکی و معامله گری شروع می شود. بده و بستان است که چهره مخفی خود را آشکار می کند! مبارزه ای برای بيشتر گرفتن و کمتر دادن امتياز! در اينجاست که شيوه سنتی ازدواج يا شيوه مدرن آن رخ می نمايد و رقابت در ازدواج بين زوجين حتمی است !

درشيوه سنتی مردی به خواستگاری دوشيزه ای می رود. همديگر را می پسندند و بعد بزرگان دو خانواده می نشينند و ميزان مهريه و شيربها و جهيزيه را تعيين می کنند. در انتخاب خانم ها خيلی عوامل فرعی دخالت می کند. درواقع از همان ابتدا زن به صورتی اجير مرد می شود. هويت برابر ندارد. خريده می شود. هر گونه توجيه برای وضع مهريه و نفقه ، به گمان من در شرايط کنونی منطق تراشی است. بعد درباره زن و مرد تحقيق می شود. نوعی کنجکاوی برای اينکه يک سو متضرر نشود! تحقيق به جای معاينه مستقيم می نشيند که اينک مضراست. نمی دانند که ابتدا بايد به وضعيت روحی روانی هم توجه کنند. بيشتر به وضعيت مالی هم توجه می کنند که البته به نوبه خود مهم است . دراين شرايط است که دلهره ها هم آغاز می شود. تصور هردو اين است که به قماری دست زده اند. می خواهند بازنده نباشند. در عين حال زرنگی برای يکديگر را فراموش نمی کنند. چرا که جنس آدميان قبل از بيداری، منفعت طلب است، حتی به قيمت  ضرر طرف ديگر و يا جلو افتادن های موردی . اين شيوه نوعی فرار از تنهايی و عسرت و رسيدن به کاميابی جنسی است . تفاهم در آن هم به تصادف برمی گردد. بيشتر در ازدواج ناکام مانده اند، هر چند تا پايان عمر  همسرخود را ترک نکرده اند. وقتی پرده ذهن زن و مرد را بالا می زنيم، در ذهن هر يک، طوماری از مطالبات معوقه نسبت به همسر به چشم می خورد. چرا ؟ چون ذهن ما با « گرفتن » شرطی شده است نه « دادن ».
شيوه دوم شيوه مدرن است . شيوه مدرن همان شيوه سنتی است . با اين تفاوت که ممکن است با يک کشش عميق بين دو طرف آغاز بشود. کششی که ممکن است نام عشق روی آن بگذارند. درصورتی که اين رابطه به ازدواج بيانجامد ، همان محاسبه ها را دارد ولی در ظاهر با شيوه سنتی فرق می کند. اينجا خواستگاری پس از دوستی نخستين بين دختر و پسر اتفاق می افتد. ابتدا اين دو با هم رابطه برقرار می کنند. هم را می پسندند ، بعد تشريفات سنتی اتفاق می افتد. با اين وصف که ذهنيت طرف ها دگرگون نشده است. گاهی حتی غليظ تر از رابطه سنتی در ازدواج . پس اين دو شيوه فرقی با هم ندارند.

عشق با ازدواج جمع می شود ؟
خير! ازدواج با عشق جمع نمی شود. چنانچه جمع بشود ديگر اسمش عشق نيست . عشق  يک معامله و سوداگری دو جانبه يا چند جانبه نيست . در عشق هيچ قانونی نمی گنجد . عشق متکی به هيچ قانونی نيست . پس اگر ازدواج وجود دارد و بين دو نفر عشق هست، درواقع تفاهم هم هست . نزديکی فکری و احساسی و هم سليقگی هم هست . که به نوبه خود برای همزيستی مفيد و مناسب و لازم است . پس می توانيم ازدواج کنيم ولی نه با عشق؛ بلکه با تفاهم و دوست داشتن های زمينی و هوشياری و عقلانيت . در اين رابطه می توانيم مثل شطرنج بازی طرف مقابل را پيش بينی کنيم ولی در مقام مات کردن او نباشيم . در رابطه ازدواج بايد به بازی « برد- برد » توجه داشت . من ازدواج را نوعی مسابقه و مبارزه می دانم . يعنی در واقعيت اينطور است . هر کدام می خواهند امتيازات بيشتری به دست آورند. در نتيجه زندگی مشترک با الگوی ذهنی ايده آلی ازدواج نمی خواند؛ بلکه با ايده واقعی ازدواج که در آن دو طرف بايد مواظب منافع خود باشند می خواند! ازدواج شراکتی است که ثبت می شود و حقوق و تکاليف دو طرف در آن کاملا مشخص است!  ازدواج متکی به يک شراکت نامه است. پس بايد اين قرارداد را تنظيم کرد. اين قرارداد بايد پيوست عقدنامه بشود. مطابق موازين قانونی هم معتبر است . هيچ يک احساس غبن و خسران نکنند تا زندگی به نسبت با خيال آسوده دو طرف آغاز بشود. از اينجا آنچه باقی می ماند مسايل روحی و تربيتی است که رفته رفته رخ می نمايد و نشان می دهد که آيا اين دو می توانند در کنار هم بمانند يا نمی توانند. درصورتی که نتوانستند، ديگر مبارزه برای بيشتر گرفتن بی معنی می شود. حقوق مالی هرکس معلوم است . درگيری های جانبی از بين می رود. قانون وضعيت دوطرف را روشن می کند. درصورتی که بخواهيم عشق را ملاک عمل قرار بدهيم ، واقعيت های زندگی به زودی عشق را زايل می کند. چون عشق براساس تصوير ذهنی ما استوار است . وقتی تصوير ذهنی  د ر مقابل  يک واقعيت بيرونی قرار می گيرد ، جدايی اتفاق می افتد. اکنون باز قراردادی که براساس واقعيت ها تنظيم شده می تواند ملاک قرار بگيرد. در غير اين صورت عاشق مفت باخته است ! چه مرد باشد، چه زن !پس حساب عشق با ازدواج جداست . درصورتی که عشق مايه ازدواج بشود فاجعه به بار می آورد. هرچند عاشق می تواند درعشق از همه ناپاکی ها پاک بشود. با اين همه عاشق سرانجام دراين رابطه ( رابطه مشترک يا ازدواج ) ورشکست می شود.

بهروز سام       آيا عشق به درد ازدواج مي خورد0

ويرايش اين قسمت اعمال نشده است ,

آيا عشق در ازدواج به درد می خورد؟
عشق به درد ازدواج  نمی خورد . عشق با هر تعهدی منافات دارد. تعهد قاتل عشق و دلدادگی است . درصورتی که به ازدواج به عنوان زندگی مشترک معتقد باشيم ، تفاهم و همزيستی به درد می خورد. دو نفر هرگز با هم از هر نظر جمع نمی شوند. جور در نمی آيند. پس بايد دنبال واقعيت ها و سازگاری بود. دنبال همزيستی بود. بايد با تدبير سازگاری ايجاد کرد. به رغم همه اختلاف ها بايد در کنار هم زيست ! بنابراين همه بايد شيوه زندگی منحصر خود را در کنار ديگری پيدا کنند. هيچ الگو و مدل ثابت و شاملی نمی توانيم برای زندگی مشترک تعريف و تنظيم کنيم . چرا که ويژگی های روانی انسان ها با هم فرق دارد و کنش و واکنش های ما هميشه قابل پيش بينی نيست . در صورتی که آدمی بيدار زندگی آسوده تر می شود. قابل تحمل تر می شود. شادتر می شود. همين . بيداری تضمين کننده شادی درونی است . حتی تضمين کننده رابطه های اجباری هم نيست . چرا که هر اجباری مقاومت خلق می کند . انسان به طورکلی تمايل به آزادی و رهايی دارد . هرگونه رابطه اجباری محکوم به شکست است . ديگر اين که زندگی همواره با مسأله همراه است . بايد راه و چاره اين مسايل را پيدا کرد. زندگی يعنی مسأله و حل مسأله ! عشق می تواند مشکل فردی ما را حل کند. عشق نمی تواند مشکل جمعی را حل کند. چرا که عشق فردی است . خود شخص را متحول و دگرگون می کند. عشق قابل سرايت به ديگری نيست .

عشق را صد ناز و استکبار هست  
عشق با صد ناز می آيد بدست  
عشق چون وافی است وافی می خرد
درحريف بی وفا می ننگرد

نکته مهم اين است که خانم می گويند که عاشق شده اند و انتظار دارند که معشوقشا ن هم همين حالت را پيدا کند. اصولا انتظار با عشق ناسازگار است . انتظار از عصبيت انسان سرچشمه می گيرد. از خواب آلودگی انسان سرچشمه می گيرد.

پس عشق به چه درد می خورد؟

عشق آن شعله است کاو چون برفروخت
هرچه جز معشوق باشد جمله سوخت
عاشقان را کار نبود با وجود
عاشقان را هست بی سرمايه سود

اين قسم ت
عشق به درد زندگی کهکشانی و کيهانی  می خورد؛ به درد فرا رفتن از خود؛ ولی به درد رابطه نمی خورد. عشق در زمين استثناست . عاشق از همه مسايل جداست . عاشق از همه بيماری ها جداست . عاشق از همه درگيری ها جداست . عاشق فقط عاشق است . جز معشوق چيزی را نمی بيند و نمی شنود. عشق درمان همه بيماری هاست . ولی برای زندگی مشترک به درد نمی خورد . عشق آدمی را به لاابالي گری می خواند. لاابالي گری يعنی بی توجهی به سنت ها و آداب . و زندگی مشترک رو به نظم و انضباط و قواعد دارد. اما عشق با قواعد بيگانه است .

لاابالی عشق باشد نی خرد
عقل آن جويد کزآن سودی برد

عشق يعنی بی خيالی ؛ بی فکری ؛ سبکی وزن ؛ بی نيازی ؛ پر بودن و خالی بودن ؛  پر بودن از همه و خالی بودن از هر فکر بيهوده ؛ عشق بهدرد زندگی اجتماعی نمی خورد. عاشق فارغ از وابستگی ، دلبستگی ، مقام ،منصب ، موقعيت و ثروت است . دنبال سود و زيان نيست . درصورتی که واقعيت زندگی مشترک با عشق منافات دارد.

عشق می گويد به گوشم پست پست
صيد بودن بهتر از صيادی است
هست معراج فلک اين نيستی
عاشقان را مذهب و دين نيستی

زن در زندگی مشترک نياز به آسايش دارد و اين را از همسرش می خواهد. همسر عاشق ، بی مايه وسرمايه است . زندگی بی مايه فطير است . می توان عاشق بود و معشوق هم به رنگ عاشق درآيد. ولی اين از موارد استثناست . قاعده اين است که معشوق طالب عشق به اضافه رفاه و آسايش است .

پس چه باشد عشق ؟ دريای عدم
درشکسته عقل را آنجا قدم
سخت رويی که ندارد هيچ پشت
بهره جويی را درون خويش کشت
پاک می بازد ، نباشد مزدجو
آنچنانکه پاک می گيرد زهو

درعشق ما پاک می شويم ، ولی ديگر زندگی با ديگران غيرممکن می شود. ديگران نمی توانند عوالم عاشقی را دريابند. آنان دنبال منافع خويشند. ما را برای روابط سودجويانه خويش می خواهند. ما را برای تنهايی های خود می خواهند. ما را برای پشت گرمی های خود می خواهند. همه جا « خود » مطرح است .  پس هرگونه رابطه  به انتظار وتوقع می انجامد. و رابطه از هم گسيخته می شود.  بنابراين عاشق نمی تواند  با انسان های سودجو زندگی کند. او می خواهد دور از محاسبه زندگی کند. انسان معمولی يا به گمان من انسان پسيکولوژيک، سودجوست . ولی عاشق لاابالی و بی مبالات است . در زمان حال زندگی می کند. در نتيجه نمی تواند درجايی سرمايه گذاری کند. سرمايه گذاری برای سود!

عاشقم من بر فن ديوانگی
سيرم از فرهنگی و فرزانگی
هرچه غيرشورش و ديوانگی است
اندر اين ره دوری و بيگانگی است

عاشقی يعنی ديوانگی ! البته اين حالت خيلی هم شگفت انگيز است . با ديوانگی های روانشناختی فرق می کند. ولی آيا به درد زندگی اجتماعی می خورد؟! اينجاست که می بينيم خانم ها در رابطه با عشق تصوير ديگری دارند. می خواهند عشق را با عقل جمع کنند. عقل و عشق غيرقابل جمع اند . عاشق فارغ از وسوسه و وسواس است . يعنی خاطری جمع و مطمئن دارد. درنتيجه نمی تواند درکنار يک فرد مضطرب که « ما » باشيم، زندگی کند. فرار می کند. ما هم به شدت عصبی و خشمگين می شويم . چرا که عاشق سر در محاسبه های ذهنی ندارد که با ما همراهی کند.

پوزبند وسوسه عشق است و بس
ور نه کی وسواس را بسته است کس

به عبارت ديگر عشق از حالات متعارف و معمول انسان نيست . درواقع انسان وقتی از جوهر اصلی خود بيگانه می شود به عاريت ها آلوده می شود و عاريت ها در انسان وضعيت های گوناگونی به وجود می آورند. پولی به دست می آوريم و خوشحال می شويم ! ازدست می دهيم و ناراحت و غمگين می شويم ! شهرتی به هم می زنيم و به هيجان می آييم ! شهرت را از دست می دهيم و به هراس می افتيم ! درواقع انسان پسيکولوژيک بين غم و شادی در نوسان است . بين اضطراب و قرار در نوسان است. حالت ثباتی ندارد. بی ثبات است . بی ثباتی مرضی و عارضی . ولی عاشق فارغ از اين حالت هاست . غم و شادی برای او مساوی است. او در ورای اين حالت هاست .

آنک اوبسته ی غم و خنده بود
او بدين دو عاريت زنده بود
باغ سبز عشق چون بی منتهاست
جزغم وشادی دراو بس ميوه هاست
عاشقی زين هر دو حالت برتر است
بی بهار  و بی خزان سبز و تر است

و سخن آخر:

هرچه گويم عشق را شرح و بيان
چون به عشق آيم خجل باشم از آن
گرچه تفسير زبان روشنگر است
ليک عشق بی زبان روشنتر است
چون قلم اندر نوشتن می شتافت
چون به عشق آمد قلم در خود شکافت
عقل در شرحش چو خر در گل بخفت
شرح عشق و عاشقی هم عشق گفت
آفتاب آمد دليل آفتاب
گر دليلت بايد از وی رو متاب 

اکنون با ازدواج چه بايد کرد ؟
هيچ ! عشق يک مقوله است . ازدواج يک مقوله ديگر . اين دو را بايد از هم جدا کرد. درصورتی اين دو را ز هم جدا نکنيم بايد منتظر فاجعه در رابطه باشيم . تداوم ازدواج با دوستی ، همزيستی و سازگاری و گذشت به دست می آيد. درغير اين صورت به جدايی می انجامد. اصولا زندگی مشترک و دوستی راهش همين است . همسر هم يک دوست بيشتر نيست . آدمی با دوستانش نيز همين راه را بايد برود. می تواند با آنان منافع مشترک داشته باشد. ازدواج هم چيزی جز منافع مشترک يک زن و يک مرد نيست . بقيه هرچه هست در عالم رؤيا وخيال است . درصورتی که همسر، راه همزيستی ، سازگاری ، دوستی و گذشت را در پيش نگيرد ، تنها می ماند. بنابراين برای همزيستی که عنصر مهم در رابطه مشترک است ، نياز به خودشناسی فانکشنال دارد. يعنی انسان پسيکولوژيک نخست بايد خود را بشناسد . نسبت به گذشته و روند ذهن بيدار بشود. چرا که در جامعه ابتلائاتی پيدا کرده که با آموزه ها و هنجارهای شناختی خودشناسی فانکشنال از بين می رود. آنگاه برای زندگی مسالمت آميز و همزيستی با ديگران و چشم پوشی نسبت به خطاهای شناختی و حسی آنان ، آماده می شود. دراين صورت درگيری کمتری بين او و ديگران بوجود می آيد.

هر که خود را از هوا آزادکرد
گوش خود را آشنای راز کرد
راز جز با رازدان انباز نيست
راز اندر گوش منکر راز نيست

در چه شرايطی انسان عاشق می شود ؟
هيچ کس نمی داند که آدمی در چه شرايطی عاشق می شود. شايد شما داريد در باره دلدادگی و دلبستگی حرف می زنيد. ما عشق را با دلبستگی ، وابستگی ، خودباختگی ، دلدادگی ، ازخودبيگانگی و شيفتگی نسبت به ديگری اشتباه می کنيم . ممکن است در همه اين پديده های انسانی ، « بی اختياری » وجود داشته باشد . ولی يک عنصر وجود ندارد که مختص عشق است و آن حالتی است که در آن اشعار و آگاهی جايی ندارد. عاشق براثر محروميت و نيازهای مرضی متوجه معشوق نمی شود. اتفاقی در وجود او می افتد که برای هيچ کس قابل توضيح نيست . بسياری از پديده های انسانی ناشی از نيازهای فيزيکی يا روحی است که به شکل شيفتگی نسبت به معشوق در می آيد. گاهی نيازهای جنسی تغيير شکل می دهند و به صورت شيفتگی در می آيند. ولی اين عشق نيست . عاشق بی اختيار است . دنبال ما به ازاء هم نيست . نقش رابطه جنسی نيز در آن به شکل نياز فيزيکی رخ نمی نمايد. يعنی عاشق چيزی در برابر ايثار خود نمی خواهد. عاشق انتظار ندارد. عاشق نمی خواهد که معشوق هم همان واکنش ها را داشته باشد که او دارد . بيشتر رابطه ها يا آلوده سکس است يا آلوده عقده های روحی و روانی ما.

درايران ازدواج چه شکلی پيدا می کند؟
در ايران ازدواج اغلب باعث می شود که مرد پس از مدتی احساس زيانمندی کند. در رابطه زناشويی سرد بشود. چه می دهد و چه می گيرد؟! چه بدست می آورد و چه از دست می دهد ؟!  در فکر فروبرود که چه کرده است ؟! چه نتايجی ازاين وصلت و نزديکی حاصل شده است ؟! در صورتی که دقيق باشد متوجه می شود که دراين رابطه و سوداگری ، آزادی و سلامتی  و اموال خود را از دست می دهد. شايد بخشی از زنان نيز همين احساس را پيدا کنند. در هرصورت هر دو سعی می کنند که امتيازات بيشتری بگيرند و امتيازات کمتری بدهند. مرد ازخود می پرسد که خب چه بدست می آورد؟! رابطه ولذت جنسی ! همين نشان می دهد که ما بايد در کيفيت رابطه تأمل کنيم . مشکل در تلقی وظايف زن و مرد است . بدون شک رابطه و لذت جنسی هم پس از مدتی تکراری می شود. وقتی بين دو نفر علاقه نباشد رابطه جنسی هم کمرنگ می شود . در اين صورت  معنای ازدواج زير سؤال می رود. عشق در اينجا چه معنايی دارد ؟ نکند وسيله سودجويی است ! ذهن ما ذهن سوداگر است . محاسبه گر است .  ساختارش چنين است . دبنال منافع شخصی است . حتی وقتی زنی ادعا می کند که عاشق است ،  انتظار دارد که مرد هم او را دوست بدارد ! انتظاراتی از مرد دارد. فکر می کند که عشق برای او حقی به وجود آورده است . هرچند در وجود « عشق » دراينچنين رابطه ای شک و ترديد هست . ما نام برخی گرايش های عصبی را هم عشق می گذاريم ! در ذهن ما عشق يک سويه وجود ندارد . عشق نبايد دنبال مابه ازاء باشد. حتی زن ومرد ممکن است که  عشق را برای استفاده زيرکانه مصرف کنند. يعنی عشق بهانه ای بيش نيست . در ازدواج هميشه نمی توان آن را مصرف کرد. محاسبه های مادی کم و بيش رخ می دهد. بايد با ازدواج واقع بينانه برخورد کرد. عشق جای خود ، رابطه مالی جای خود ، رعايت سلامتی دو طرف جای خود ، آزادی های دوطرف جای خود ! هيچ يک را نبايد با هم خلط کرد.